Sukunat

Sukunat albomning uchinchi asosiy kompozitsiyasi va, ehtimol, so‘zlar bilan tushuntirish eng qiyini - chunki qo‘shiqning o‘zi so‘zlarning o‘limidan boshlanadi. «So‘zlar o‘ldi, qoldi nur». Bu satrda men uchun tilga nafrat yo‘q. Men so‘zlarni sevaman, butun albom ular ustiga qurilgan. Lekin so‘z uzoqroqqa yetaklashdan to‘xtab, o‘zi aytayotgan narsani to‘sa boshlaydigan lahza bor. Shunda unga chetga chiqish kerak.

Men Sukunatni dam olish uchun musiqa sifatida ham, qulay xotirjamlik va’dasi sifatida ham eshitmayman. Bu yerdagi sukunat uzoq yo‘ldan keyin keladi: tundan, nurdan, yurakdan, poklanishdan keyin. U uchrashuvdan oldin kelmaydi, uning izi sifatida paydo bo‘ladi. Shu sababli «olam tinch, faqat sen» men uchun dunyoning so‘zma-so‘z yo‘qolishini anglatmaydi. Aksincha, dunyoning doim diqqat markazida bo‘lish talabi yo‘qoladi. Bir necha daqiqa oldin shoshilinch va baland tuyulgan hamma narsa chetga chekinadi.

Qur’on yuraklar Allohni yod etish bilan orom topishini aytadi. Menga muhimi shuki, orom bu yerda bo‘shliq bilan emas, xotira bilan bog‘liq. Sukunat so‘zining o‘zi jimlik, qimirlamaslik, tinchlanishni anglatadi, lekin qo‘shiqda bu sukut murojaat bilan to‘lgan. U neytral emas. Unda Sen qolasan. Shuning uchun Sukunat men uchun «fikrlarni o‘chirish» texnikasi emas. Bu hozirlik hozirlik haqidagi ichki sharhdan muhimroq bo‘lib qoladigan holat.

Naqshbandiya an’anasi bu nuqtada sokin zikrga muhabbati bilan ayniqsa qiziq. Bahouddin Naqshband zikr-i xafiy - tashqi namoyishni talab qilmaydigan sokin yod etishni ta’kidlagan. Jomiy esa keyinroq yo‘l ideali «Xudo bilan doimiy hozirlik» deb tasvirlagan, unga uzluksiz sokin zikr olib boradi. Menga yaqini shuki, sukunat bu yerda xotirani bekor qilmaydi, uni nozikroq qiladi. Og‘iz jim bo‘lganda ham yurak Ism bilan band bo‘lishi mumkin.

Sukunatga deyarli mukammal qofiya bo‘ladigan yana bir ajoyib tarixiy detal bor. XV asr naqshbandiya murshidi Nizomiddin Xomush «Jim» laqabini olgan. Manba qayd etishicha, u sukutni nutqdan afzal deb hisoblagan, chunki nutq osongina egodan tug‘iladi va inoyat oqimini to‘xtatishi mumkin. Men buni umumiy qoidaga aylantirmayman - sukut ham mag‘rur va sovuq bo‘lishi mumkin. Lekin so‘z oldidagi ehtiyotkorlikning o‘zi menga juda yaqin. Ba’zan gapirish - ochish emas, aralashishdir.

«Ko‘zlar yumildi, ochildi sir» o‘sha inversiyani davom ettiradi. Nurda ochiq ko‘zlar ko‘r bo‘lib qolishi mumkin edi. Bu yerda yumilgan ko‘zlar birdan nimadir ochilishiga imkon beradi. Men uchun bu ichki dunyoning tashqi dunyoga qarshi kulti emas. Aksincha, muhim narsaning hammasi odatiy nazorat a’zolari orqali kelmasligini tan olish. Ko‘rish uchun shu qadar zo‘riqib qarashni to‘xtatish kerak bo‘ladigan lahzalar bor.

«Yurakda yo‘qdir hech kim» satri juda muhim. Agar uni odamlardan voz kechish deb tushunilsa, qo‘pol jaranglashi mumkin. Men boshqacha eshitaman. Bu bo‘linmas e’tibor lahzasi. Yurak bir vaqtning o‘zida raqobatlashuvchi talablar bozori bo‘lishdan to‘xtaydi. Qisqa bir lahzaga unda na ijtimoiy obraz, na boshqalar nima deb o‘ylashi haqida tashvish, na xayoliy suhbatdoshlar bilan ichki muloqot qoladi. Bitta murojaatchi qoladi.

Keyin qo‘shiq yanada radikalroq bo‘ladi: «hech narsa yo‘q, faqat Haq». Bu yerda kelajakdagi Haqiqat allaqachon eshitiladi. Lekin menga bu satrni ontologik shiorga aylantirmaslik muhim. Qo‘shiq kontekstida bu kechinma tili: ikkinchi darajali hamma narsa shu qadar chekinadiki, Haq ongning butun ufqini egallaydi. Tasavvuf she’riyati ko‘pincha aynan shunday maksimal tildan foydalanadi. U metafizika darsligini yozmoqchi bo‘lgani uchun emas, mo‘tadil grammatika tajriba shiddatini yetkaza olmagani uchun shunday gapiradi.

«Tinchlik, bu men. Men, bu tinchlik» - yana bir xavfli va go‘zal paradoks. Albom boshida «yo‘l, bu men», bu yerda «tinchlik, bu men». Men buni zid kelish deb hisoblamayman. Yo‘l tugamadi, lekin uning ritmi o‘zgardi. Avval men nimagadir qarab harakat edim, endi bir lahzaga hech narsaga yetib olish kerak bo‘lmagan joyga aylanaman. Aynan shu sababli keyin «birlik» jaranglaydi. G‘alaba formulasi sifatida emas, ichki parchalanishning yo‘qolishi sifatida.

Menimcha, Sukunat albomning eng «sokin» nuqtasi va shu bilan birga uning eng katta ichki portlashlaridan biri. Chunki bu yerdagi sukut bo‘shliq emas, chiroyli tushuntirish ortiga yashirinib bo‘lmaydigan chegara. Undan keyin Haqiqat deyarli muqarrar jaranglashi kerak. Agar so‘zlar o‘lgan bo‘lsa, savol qoladi: so‘zlar ham, niqoblar ham tushganda aynan nima qoladi?