Haqiqat

Haqiqat oyna bilan boshlanadi. Odatda oyna mening hozirligimni tasdiqlaydi: o‘zimni ko‘rish uchun unga yaqinlashaman. Bu yerda teskarisi sodir bo‘ladi - «oynaga boqdim, men yo‘q edim; faqat sening aksing bor edi». Men uchun bu albomdagi eng kuchli timsollardan biri, chunki u bundan oldin bo‘lgan hamma narsani davom ettiradi, lekin yumshoqliksiz. Sukunatda so‘zlar o‘ldi. Haqiqatda esa tanish yuz yo‘qoladi.

Islom tilida Haq so‘zi ko‘p qatlamli. U haqiqat, voqelik, huquqni anglatadi; al-Haqq - Ilohiy ismlardan biri, «Haq», «Voqe». Qur’on aytadi: «bu Alloh al-Haqq bo‘lgani uchundir». Shuning uchun mening matnimda «Haqiqat» hech qachon shunchaki to‘g‘ri fikr bo‘lib qolmaydi. U shaxsan qaratilgan. Bu egallash mumkin bo‘lgan to‘g‘ri formulalar to‘plami emas, balki mening o‘zimni qurishim uning oldida shaffof bo‘la boshlaydigan Voqelik.

Men Haqiqatni «ochiq sir» deb atayman. Bu birikma menga ayniqsa aziz. Sir odatda yashirin, ochiq narsa esa hammaga ochiq. Lekin ma’naviy sir ko‘z oldida bo‘lib, o‘qilmay qolishi mumkin. Kimdir uni ataylab yashirgani uchun emas, ko‘rish va tanish bir xil narsa emasligi uchun. Bu ma’noda kashf, «ochilish», albatta yangi axborot olib kelmaydi. Ba’zan narsadan parda emas, mening ko‘rish usulimdan parda olinadi.

Oyna timsoli tasavvuf she’riyatida ulkan tarixga ega. Rumiyda yurak oyna bo‘lib, sevgi uni zangdan tozalaydi; Qur’on 83:14 da yuraklardagi «zang» amallarning izi sifatida aytiladi. Bu chiziq menga yaqin, lekin Haqiqatda oyna yanada qat’iyroq. Bu yerda men o‘zimni yaxshiroq ko‘rish uchun shunchaki yuzani silliqlamayman. Mening aksim oynaning asosiy mazmuni bo‘lishdan to‘xtaydi.

«Yuzlar tushdi, niqob yo‘q» men uchun nafaqat ijtimoiy rollar haqidagi psixologik ibora. Niqob ma’naviy ham bo‘lishi mumkin. «Tushunadigan», «chuqurroq his qiladigan», «yo‘lda yuradigan» odam obraziga o‘rganib qolish mumkin. Bunday niqoblar ayniqsa xavfli, chunki ular olijanob ko‘rinadi. Haqiqat ularni ham olib tashlaydi. Haq uning yonida men qanchalik chiroyli ko‘rinishimga qiziqmaydi.

Bu yerda Halloj va uning mashhur ana al-Haqq - «Men Haqman»ni eslamaslik mumkin emas. Men qo‘shig‘im bilan uning tajribasi o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri aynanlik o‘rnatmayman. Lekin bu paradoksal so‘zning tarixining o‘zi mutlaq yaqinlik tili naqadar xavfli va noaniq bo‘lishi mumkinligini eslatadi. Iranicada Annemarie Shimmel gap oddiygina «inson Xudodir» degan da’vo haqida bo‘lishi shart emasligini ta’kidlaydi; tasavvufiy talqinlarda ibora so‘zlovchining radikal yo‘q bo‘lishi bilan bog‘langan. Bu mening matnim uchun ham muhim izoh: «men yo‘q» bo‘lganda, bu mening «men»imni ulug‘lash emas, aksincha, uni buzishdir.

«So‘zlar yondi, kul bo‘ldi; faqat sukunat qoldi» Sukunatni qaytaradi, lekin endi olovdan keyin. Avval so‘zlar shunchaki o‘ldi, bu yerda ular yonadi. Men uchun bu farq sezilarli. Sukunatning sukuti orom edi; Haqiqatning sukuti - poklanish izi. Unda endi o‘z tarixing ortiga yashirinib bo‘lmaydi.

Va shunga qaramay, final umidsiz emas: «bu oxir, bu boshlanish». Haqiqat insonni yo‘q qilish kabi jaranglashini juda istamasdim. Men uchun chinakam fosh qilish nimanidir ozod qilishi kerak. Niqobning oxiri - yuzning boshlanishi. Haqiqatga egalik qilish zaruratining oxiri - uning oldida yashash imkoniyatining boshlanishi. Shu sababli keyingi trekda men odamlarga qaytaman. Haqiqat nafaqat oyna va sukunatga, balki ko‘chaga ham dosh berishi kerak.

Aynan shu yerda men uchun Haqiqat bilan mening haqiqatga ishonchim o‘rtasidagi farq ayniqsa muhim. Ishonch osongina qattiq bo‘lib qoladi: u balandroq gapirishni, odamlarni ajratishni, o‘z huquqini isbotlashni xohlaydi. Haqiqat qarama-qarshi tomonga harakat qiladi. Haqiqat qanchalik yaqin bo‘lsa, u bilan maqtana oladigan kishidan shunchalik kam narsa qoladi. Bu qo‘shiqni o‘qishimning juda muhim ichki mezoni: agar «haqiqat» kechinmasi egoni faqat kattaroq qilsa, demak, oyna hali ehtimol shaffof bo‘lmagan.

Menga al-Haqq so‘zi o‘zbek tilida «haqiqat», «voqelik», «asllik» so‘zlari bilan ajratishga to‘g‘ri keladigan narsani o‘zida birlashtirishi ham muhim. Shuning uchun Haqiqat men uchun to‘g‘ri ifoda haqidagi bahs emas. Bu savol: o‘ylab topilgan rollar tushib ketganda nima haqiqiy bo‘lib qoladi? Qo‘shiqda men unga uzun ta’rif bilan javob bermayman. Men «yalang‘och nur», sukunat va «yo‘q, bor» paradoksini qoldiraman. Menga mutlaq nuqtada til ishonchliroq emas, qisqaroq bo‘lib qolishi halol tuyuladi.

Va, ehtimol, shu sababli bu trek qulay bo‘lmasligi kerak. Men nur va yurak timsollarini sevishim mumkin, lekin Haqiqat faqat go‘zal bo‘lishi shart emas. Ba’zan u mendan o‘zim haqimdagi sevimli izohimni tortib oladi. Ba’zan ma’naviyat deb o‘ylaganim qo‘rquv bo‘lganini; tamoyil deb o‘ylaganim - mag‘rurlik; kamtarlik deb o‘ylaganim - hech narsani o‘zgartirmaslik usuli ekanini ko‘rsatadi. Men uchun Haqiqat aynan shunday nuqta bo‘lib qoladi: ayblov emas, avvalgi niqob ortida endi yashay olmaslik.