Dil ichra

Dil Ichra albomning uch asosiy markazidan ikkinchisi va, ehtimol, butun tsikldagi eng shaxsiy kompozitsiya. Agar Tun menga tun bilan kurashmaslikni o‘rgatsa, bu yerda savol yanada yaqinlashadi: yuragim kimga tegishli? Bundan oldin men yurdim, nurni ko‘rdim, nafas oldim, zulmatga kirdim. Endi yo‘l bitta nuqtada to‘planadi - dil ichra, yurak ichida.

«Ko‘nglim sahro, sen shamol» boshlang‘ich timsoli men uchun aynan tugallanmaganligi bilan juda muhim. Sahro yo‘qlik, qurg‘oqchilik, yolg‘izlik kabi jaranglashi mumkin. Lekin u ortiqcha devorlarsiz makon ham. Shamol sahrodan o‘tishdan oldin undan hech narsa so‘ramaydi. U qumni ko‘taradi, sirt naqshini o‘zgartiradi, harakat olib keladi. Shuning uchun bu satrda men nafaqat sog‘inchni, balki ta’sirlanishga tayyorlikni ham eshitaman.

Islom va tasavvuf an’anasida qalb - yurak - his-tuyg‘ularning psixologik markazidan ancha ko‘proq narsa. G‘azzoliy uni ham jismoniy a’zo, ham inson Xudoni bilishga qodir bo‘ladigan nozik ma’naviy qobiliyat sifatida tilga oladi. Bu farq men uchun muhim, chunki u yurakka idrok a’zosining qadrini qaytaradi. Yurak aql hamma narsani tushunganidan keyingina «his qilmaydi». Uning bilishning o‘ziga xos yo‘li bor.

Shu bilan birga, nomda men ongli ravishda qalb emas, dil so‘zini ishlataman - fors va turkiy she’riy dunyoda yurak-ruhning juda yaqin, jonga yaqin tusini ifodalaydigan so‘z. Dil Ichra men uchun ilohiyot atamasidan sokinroq eshitiladi. Bu yurak haqida risola emas, balki uning ichidan deyarli pichirlash. Aynan u yerda «har nafasim zikr bo‘lib», va Nafas endi alohida pog‘ona emas, yurakning tabiiy ritmi sifatida qaytadi.

Men uchun eng muhim satr - «dil meniki emas endi». Men unga uzoq quloq soldim, chunki uni haddan tashqari qattiq tushunish oson: go‘yo ma’naviyat insondan shaxsni, tuyg‘uni, erkinlikni tortib olishni talab qiladi. Men buning aksini eshitaman. Mulk bu yerda shaxs emas, changal. «Yuragim» deb uni mening istaklarimni, xayrixohliklarimni, qo‘rquvlarimni va o‘z obrazimni tasdiqlashi kerak bo‘lgan predmet sifatida aytar ekanman, uni o‘zimga yopaman. Yurakning qaytishi - hamma narsani o‘zlashtirish zaruratidan ozod bo‘lishdir.

Tasavvuf adabiyotida mashhur hikmat bor, uni G‘azzoliy, Suhravardiy, Aynulquzot va Rumiy keng keltirgan: osmonlar va yer Ilohiy hozirlikni sig‘dira olmaydi, mo‘minning kamtar yuragi esa uning alohida o‘rniga aylanadi. Bu hikmatning rivoyat tarixi murakkab, shuning uchun uni shubhasiz kanonik hadis sifatida ishlatmayman. Lekin mistik timsol sifatida u o‘z satrimni tushunishga yordam beradi: yurak kichik shaxsiy xona bo‘lishdan to‘xtab, o‘zidan kattaroq narsaga ochiladi.

Bundan ayniqsa kuchli eshitiladi: «men seni izlab yashadim. Yo‘llarim uzoq edi. Bir lahzada angladim: sen doim ichimda eding». Men buni «Xudo jismonan ichimda joylashgan» degan primitiv fikr sifatida o‘qimayman. Yaqinlikning islomiy tili makon sxemasidan ancha nozikroq. Men uchun bu yerda yaqinlikni faqat masofa sifatida izlash odatining o‘zi yo‘qoladi. Juda uzoqqa borib, keyin izlanayotgan narsa menga o‘zim haqimdagi tasavvurimdan ham yaqinroq bo‘lganini topish mumkin.

Bu kompozitsiyada oldingi bir necha trekni bog‘laydigan yana bir satr bor: «tun va tong farqsiz bo‘ldi». Tun va Nurdan keyin bu deyarli muqarrar. Tun dushman bo‘lishdan, nur esa zulmatning oddiy qarama-qarshisi bo‘lishdan to‘xtaganda, yurakda ularning farqi o‘zgaradi. Tun va kun so‘zma-so‘z bir xil, demayman. Yaqinlik yo‘lning qaysi bosqichida ekanligimga bog‘liq bo‘lmay qoladi, deyman. Qorong‘usi ham, yorug‘i ham hozirlik joyi bo‘la oladi.

«Men o‘zimdan o‘tdim, noming bilan yonib» - bu yerda til qizib ketadi. Tasavvufiy fano va sevgi tushunchalari menga yordam beradi, lekin bundan ham ko‘proq - Ma’shuqning yerdagi tili Ilohiy sevgi haqida gapirish usuliga aylangan fors mistik she’riyati an’anasi. Ahmad G‘azzoliyda esa sevgi umuman yo‘l bezagi emas, uning markaziy kuchiga aylanadi; insonning Xudoga muhabbati Xudoning insonga allaqachon mavjud muhabbatiga javob sifatida tushuniladi. Menga bu o‘zaro munosabat yaqin: izlanish chaqiriq allaqachon bo‘lgani uchun boshlanadi.

Va nihoyat: «sevgi bu yo‘qolish va senda topilish». Men uchun bu, ehtimol, butun albomning kaliti. Yo‘qolish bo‘shliqqa aylanish degani emas. Aksincha, doimiy o‘zini tasdiqlash atrofida qurilgan o‘zlik shakli yo‘qoladi. Va faqat shundan keyin o‘zini yopiq narsa sifatida emas, munosabat, javob, hozirlik sifatida «topish» imkoniyati paydo bo‘ladi. Bu ma’noda Dil Ichra shaxsni yo‘qotish haqida emas, o‘zini o‘zining yakuniy o‘lchovi deb hisoblash huquqini yo‘qotish haqidagi qo‘shiq.

Bu kompozitsiyadan keyin yurak endi kichik qola olmaydi. Shuning uchun navbatdagi Ko‘ngil Shahri paydo bo‘ladi - yurak shahri. Bu yerda yaqin uchrashuv sifatida boshdan kechirilgan narsa u yerda butun ichki makonga kengayadi. Lekin men uchun boshlang‘ich nuqta aynan shu yerda qoladi: yurak men uni yaxshiroq egallaganimda emas, uning qaytishiga yo‘l qo‘yganimda jonlanadi.