Yo‘l

Yo‘l albomni deyarli zohidona ochadi: yo‘l, qadam, harakat, bir necha takrorlanuvchi so‘z. Bu matnga qayta-qayta qaytganim sari uning soddaligi aldamchi ekanini kuchliroq his qilaman. Odatiy tasavvurda yo‘l manzil uchun mavjud: men bu yerdan chiqaman, u yerga yetish uchun. Ammo qo‘shiqda yakuniy nuqta yo‘qoladi: «manzil yo‘q, faqat harakat». Men uchun bu satr hammasini birdan o‘zgartiradi. Agar bugungi qadamni oqlaydigan kelajakdagi joy bo‘lmasa, ma’no qadamning o‘zida bo‘lishi kerak.

Men bu yerda ma’nosiz, tuganmas harakatga chaqiriq eshitmayman. Aksincha. «Yo‘l o‘zi bu maqsadim» men uchun haqiqiy hayotni hammasi ravshan, to‘g‘ri va tugallangan bo‘ladigan lahzagacha kechiktirishdan voz kechish demakdir. Bu juda shaxsiy fikr. Insonning bir kun shubhalar tugaydigan va «endi men kimligimni va qayoqqa ketayotganimni aniq bilaman» deyish mumkin bo‘ladigan nuqtaga yetish istagini yaxshi bilaman. Yo‘l bunday nuqtani va’da qilmaydi. U boshqa shakldagi tayanchni taklif qiladi - harakatga sadoqatni.

Aynan shu yerda Xojagonning ilk Markaziy Osiyo an’anasi tili menga ayniqsa yaqin. Buxoro yaqinidagi G‘ijduvonda yashagan Abdulxoliq G‘ijduvoniy keyinchalik Naqshbandiyaning asosi bo‘lgan tamoyillarni ifodalagan. Ular orasida nazar bar qadam - o‘z qadamiga diqqat - va safar dar vatan - ichki sayohat, «vatanda safar» bor. Bu iboralar odamni biror ekzotik olislikka chorlamagani menga yoqadi. Qadam oddiy qadamligicha qoladi, lekin unga e’tibor sifati o‘zgaradi. Yo‘l bir vaqtning o‘zida yer bo‘ylab va ichki holat orqali o‘tadi.

«Men yo‘qman, faqat safarman» satrini qayta o‘qiyotganimda, uni romantik o‘zini yo‘q qilish deb tushunishni istamayman. Men uchun bu odatiy, qimirlamas «men» yo‘lning egasi bo‘lishdan to‘xtaydigan lahzadir. Kundalik hayotda «mening yo‘lim, mening maqsadim, mening tanlovim, mening muvaffaqiyatim» deyish menga oson. Bu qo‘shiqda «mening» so‘zi asta-sekin zaiflashadi. Jarayonning o‘zi qoladi - yurish, ko‘rish, iz qoldirish va shu bilan birga keyingi kompozitsiyalarda shamol bu izni o‘chirib ketishiga yo‘l qo‘yish.

«Yo‘l, bu men. Yo‘l, bu sen» takrori ham aynan shu sababli men uchun muhim. Men unga aynanlik formulasini yuklamayman. Bu, aksincha, yo‘l bir kishiga tegishli emasligini tan olishdir. U har kimdan o‘ziga xos tarzda o‘tadi, ammo uning chuqur tuzilishi tanish: yo‘lga chiqish, avvalgi barqarorlikni yo‘qotish, eshitishni o‘rganish, zulmatni uchratish, nurni yana ko‘rish, yurakni topish, sukunatga bardosh berish.

Qo‘shiqdagi men uchun eng zich satr - «Qadam, bu dam; yo‘l bu dam; bir dam, abadiyat». Bu yerda makon birdan zamon bilan birlashadi. Yo‘l endi kilometrlar bilan o‘lchanmaydi, abadiyat esa cheksiz davomiylik bilan. Abadiyat bitta hozir lahzaning chuqurligi bo‘lib chiqadi. Bu keyinchalik Nafasda ochiladigan narsaga juda yaqin: nafas ham meni «qachondir»ga emas, shu damga, shu lahzaga qaytaradi.

Shuning uchun Yo‘l men uchun «haqiqiy» ma’naviy mavzular oldidan kirish emas. Unda butun albom allaqachon yashiringan. Agar yakuniy nuqta bo‘lmasa, final shunchaki kerakli joyga yetib kelishdan iborat bo‘la olmaydi. Yurish usulining o‘zi o‘zgarishi kerak. Keyin aynan shu sodir bo‘ladi: yo‘l tashqaridan ichkariga ko‘cha boshlaydi, finalda esa men yo‘l olishim mumkin bo‘lgan osmon ham endi faqat tepada emasligi ayon bo‘ladi.

«Yo‘l» so‘zi haqida qanchalik uzoq o‘ylasam, u men uchun shunchalik kamroq romantik sargardonlikka o‘xshaydi. Yo‘l uzoqligi bilan emas, har bir keyingi qadamda qanday inson bo‘lib borishim bilan sinaladi. Yarim dunyoni aylanib chiqib, avvalgi qimirlamaslik ichida qolish mumkin; deyarli hech qayoqqa bormay, o‘z yuragingda ulkan masofani bosib o‘tish mumkin. Shuning uchun nazar bar qadamni men faqat tasavvufiy jamlanganlik deb emas, balki oyoq aynan qayerga qo‘yilayotganiga juda yerdagi e’tibor deb ham eshitaman: qanday gapiraman, qanday tanlayman, boshqa odamga nima qilaman, o‘z harakatim uchun nima bilan to‘layman.

Yo‘l qo‘shig‘ida marshrutni allaqachon biladigan odamning tantanavor ovozi yo‘qligi menga yoqadi. «Yur, yur, yur» takrori men uchun yuqoridan berilgan buyruq emas. Bu aniqlik yetmaganda o‘zimga aytadigan ritmdir. Unda qat’iyat bor, lekin mehr ham bor: darhol mukammal bo‘lishni talab qilish emas, balki oldinda to‘liq xarita yo‘q deb to‘xtab qolmaslik iltimosi. Ba’zan yagona mumkin bo‘lgan sadoqat - yana bitta rost qadam tashlashdir.

Bu ma’noda yo‘l men uchun o‘z tugallanmaganligim oldidagi kamtarlik bilan ham bog‘liq. Yurish uchun o‘zimning yakuniy nusxamga oldindan ega bo‘lishim shart emas. Bundan ham ko‘proq: agar albom chindan ham ichki sayohat haqida bo‘lsa, o‘zimning har qanday yakuniy nusxam to‘siq bo‘lardi. Yo‘lovchi aynan «men kimman» degan savolga javobni abadiy mustahkamlay olmagani uchun o‘zgaradi. Ehtimol, shu sababli birinchi qo‘shiqdayoq «men» safar ichida erib keta boshlaydi - inson sifatida yo‘qolmay, harakatsiz markaz bo‘lishdan to‘xtaydi.