12
Osmon ichra
Osmon faqat tepada bo‘lishdan to‘xtaganda
Osmon ichra men uchun shunchaki yakuniy trek ham, shunchaki chiroyli kosmik timsol ham emas. Bu butun albom birdan yagona geometriyaga yig‘iladigan joy. Boshidanoq men qayoqqadir ketayotgan edim. Nur oldinda edi, yo‘l - oyoq ostida, osmon - tepada. Yo‘l tobora ichki bo‘lib borganida ham, makon bo‘yicha o‘ylash odatining o‘zi qolgan edi. Final bu o‘qni sindiradi: «ko‘tarilmadim osmonga, ichimdagi osmonga kirdim».
Hamma narsa yumilgan ko‘zlardan boshlanishi menga juda yoqadi: «ko‘zlarimni yumdim men, yulduzlar ochildi sekin». Nurda ko‘zlarni yumish allaqachon boshqacha ko‘rish usulidan darak bergan edi; Sukunatda «ko‘zlar yumildi, ochildi sir». Bu yerda bu motiv kosmik bo‘ladi. Men tashqi ko‘rishni dunyoni inkor qilish uchun emas, odatiy «tashqarida» voqelikni to‘liq qamrab olmasligini ko‘rish uchun yumaman. Yulduzlar bitta qadamdan boshlangan o‘sha tajriba ichida ochiladi.
«Yuqori, ichkari, bir» iborasi men uchun deyarli butun tsiklning formulasi. Boshida «yuqori» va «ichkari» turli yo‘nalishlardek tuyulishi mumkin edi. Endi ular geografik emas, ma’naviy jihatdan mos tushadi. Aynan shu yerda men safar dar vatanni - Xojagon silsilasi aytgan ichki sayohatni ayniqsa o‘tkir eshitaman. Yo‘lda bu harakat tamoyili edi; finalda u yashalgan tajribaga aylanadi: eng uzoq yo‘l hozirlikning boshqa chuqurligiga yo‘l bo‘lib chiqdi.
Shu bilan birga «sen doim ichimda eding» satri «Xudo insonning ichida konteynerdagi predmetdek joylashgan» degan qo‘pol formulaga aylanishini juda istamayman. Qur’oniy yaqinlik tili makon metaforalaridan ancha kuchliroq. Xudo Avval va Oxir, Zohir va Botin deb atalgan; U insonga bo‘yin tomiridan ham yaqinroq ekani aytilgan; inson qayoqqa yuz burmasin, o‘sha yerda Allohning yuzi bor. Men uchun bu oyatlar finalni mexanik tushuntirmaydi, lekin «ichida»ni psixologiyaga olib kelmaslikka yordam beradi.
Ichki bu yerda kichik subyektiv xona emas. Dil Ichra va Ko‘ngil Shahridan keyin yurak odatiy shaxsiy mantiqqa sig‘maydigan makonga aylangan. Haqiqatdan keyin odatiy «men» markaz maqomini yo‘qotdi. Vasldan keyin avvalgi masofa yo‘qoldi. Shuning uchun finaldagi «ichida» joylashuvdan ko‘ra yaqinlikni anglatadi.
Eng jasur satr - «o‘zim osmon bo‘ldim men». Men uchun bu sof she’riyat va men unga she’riyat bo‘lish huquqini qoldirmoqchiman. Insonning so‘zma-so‘z kosmos yoki Xudoga ontologik aylanishini da’vo qilmayman. Men bu yerda o‘lchovning o‘zgarishini eshitaman. Osmon - cheksizlik, sig‘imlilik, devorlarning yo‘qligi timsoli. Agar avval cheksizlikka meni oshib ketadigan va uzoqda joylashgan narsa sifatida qarasam, endi bu cheksizlikka ochiq bo‘lish qobiliyatining o‘zi ichki holatimning bir qismiga aylanadi.
Bu yerda Jomiy tasvirlagan naqshbandiya tushunchasi - doimiy hozirlik va yetuk bosqichda har narsada Ilohiy tajallini guvohlik qilish - ayniqsa qiziq. Bu menga «osmonga qarasam har safar, sen menga qaraysan yana» satri uchun kontekst sifatida yaqin. Nigoh bir tomonlama bo‘lishdan to‘xtaydi. Dunyo endi shunchaki oldimdagi predmet emas. Men o‘zim munosabat ichidaman, javob ichidaman.
Va keyin uch so‘z qaytadi: «nafas, sukunat, nur». Men uchun bu atay albom xotirasidek jaranglaydi. Nafas menga bir nafasda hozirlikni eshitishni o‘rgatdi. Sukunat - so‘zlarga chetga chiqishga yo‘l qo‘yishni. Nur - nurni ko‘rayotganni o‘zgartiradigan muhit sifatida tushunishni. Finalda bu uch motiv endi alohida bekatlar emas. Ular ichki osmonni tashkil etadi.
«Masofa yo‘q. Faqat ichra» men tsiklning oxirgi formulasi sifatida qabul qilaman, lekin yopuvchi javob sifatida emas. Masofa men nihoyat Haqiqatni egallaganim uchun emas, avvalgi «men bu yerda, U u yerda» sxemasi ishlamay qolgani uchun yo‘qoladi. Bu juda muhim. Albom «yetib keldim» so‘zlari bilan tugamaydi. U «cheksizlikda yo‘qoldim» so‘zlari bilan tugaydi. Birinchi trek yakuniy nuqta bo‘lmasligini va’da qilgan edi va va’da bajariladi.
Shuning uchun Osmon ichra men uchun Yo‘lga boshqa darajada qaytishdir. U yerda aytgan edim: «yo‘l o‘zi bu maqsadim». Bu yerda nima uchun ekani tushunarli bo‘ladi. Agar maqsad joy bo‘lganida, unga yetib, to‘xtash mumkin edi. Lekin maqsad ko‘rishning o‘zi usulining o‘zgarishi edi. Yo‘l meni osmonga yetkazmadi. U meni asta-sekin shunday o‘zgartirdiki, osmon faqat tepada bo‘lishdan to‘xtadi.